तपाई पढ्दै हुँनुहुन्छ अन्तर्राष्ट्रिय

प्रथम अन्तर्राष्ट्रियका गैर-माक्स्रवादी विचार

• शशिधर भण्डारी

सन् १८६४ मा माक्स्र एङ्गेल्सको पहल र नेतृत्वदायी भुमिकामा मजदुरहरुको एक अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनको स्थापना भएको थियो जसलाई प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय भनिन्छ । प्रथम अन्तर्राष्ट्रियभित्र र बाहिर मजदुर आन्दोलन र मजदुरहरुको नेतृत्वको राज्यसत्ता स्थापनालगायत विषयहरुमा गम्भीर मतभेदहरु थिए । सङ्गठित मजदुर आन्दोलन सर्वहारा अधिनायकत्वमा राज्यसत्ता वैज्ञानिक समाजवाद वर्गसङ्घर्षजस्ता माक्स्रवादी मानकहरुलाई मजदुर आन्दोलनमा लेस बनाएर अगाडि बढाउँने दौरानमा माक्स्र र एङ्गेल्सलाई विभिन्नखाले अराजकतावादी तथा दक्षिणपन्थी विचार र प्रवृत्तिहरुका विरुद्धमा निर्मम सङ्घर्ष गर्नुपरेको थियो । त्यसमा मुख्यरुपमा बाकुनिन ब्लाङ्की प्रुधो तथा लासालका विचारहरु मुख्य थिए । मजदुर आन्दोलनभित्र र बाहिरका सङ्घर्षहरुका दौरानमा नै माक्स्रवाद खारिदै र विकसित हुँदै हार-जीत र उतारचढाव व्यहोर्द्रै अगाडि बढेको थियो । विशेषतः १८८९ मा स्थापना भएको द्वितीय अन्तर्राष्ट्रियको स्थापना पश्चात् त माक्स्रवादकै आवरणमा ब्लाङ्की बाकुनिन लासाल र प्रुधोका विचारहरु नयाँ चेहरामा कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र प्रवेश गरे त्यसको व्यापक प्रभाव आजको कम्युनिष्ट आन्दोलनमा पनि छ । प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय कालका गैर-माक्स्रवादी विचारहरुलाई यसरी हेर्न सकिन्छ ।
बाकुनिन र बाकुनिनवाद ः
बाकुनिन सन् १८१४ मा रुसको एउटा सामन्ती परिवारमा जन्मेका थिए । उनी रुसी पत्रकार थिए । विश्व कम्यिुनष्ट आन्दोलनमा उनलाई अराजकतावादी विचारको एउटा सशक्त प्रतिनिधि विचारकका रुपमा लिइन्छ । उनको पूरा नाम मिखाइल अलेक्सान्द्रोनिय बाकुनीन हो । सन् १८४३ मा माक्स्र र बाकुनिनको पेरिसमा परिचय भएको थियो । सन् १८४८-४९ को जर्मनीको मजदुर आन्दोलनमा यिनले सकि्रयतापूर्वक भाग लिएका थिए । मजदुर आन्दोलनमै कि्रयाशील भएको बखतमा १८५१ मा उनलाई रुसी सरकारले गिरफ्तार गर् यो । १८५७ मा उनलाई कालापानीमा निर्वासित हँुने सजायको घोषणा भयो । १८६१ मा बाकुनिन कालापानीबाट भाग्न सफल भए । १८६८ मा जेनेभामा पुगेर बाकुनिनले समाजवादी प्रजातान्त्रिक सङ्घ भन्ने एउटा सङ्गठनको निर्माण गरे । बाकुनिनवादीहरुले समाजमा रहेका वर्गहरुका बीचमा भेद रहँनु हुँदैन । वर्ग समानता कायम हुनुपर्दछ । राज्यसत्तालाई उन्मुलन गर्नुपर्दछ भन्थे तर त्यसका लागि तिनीहरुले मजदुरहरुको राजनीतिक सङ्घर्षमा जोड दिदैनथे र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व कायम गर्ने विचारसित गम्भीर मतभेद राख्थे र स-साना पँुजीपति वर्गको अस्तित्वको आवश्यकतामा जोड दिन्थे । बाकुनिनवादीहरुको प्रभाव इटली स्वीटजरल्याण्ड स्पेन आदि मुलुकहरुमा बढेको थियो । सन् १८६९ मा बाकुनिनले नेतृत्व गरेको समाजवादी प्रजातान्त्रिक सङ्घले प्रथम अन्तर्राष्ट्रियको जनरल काउ_िन्सलको सदस्यताका निम्ति आवेदन फारम भर् यो । समाजवादी प्रजातान्त्रिक सङ्घको अलग अस्तित्व कायम राख्दै बाकुनिन र सो सङ्घका अन्य सदस्यहरु प्रथम अन्तर्राष्ट्रियको जनरल काउ_िन्सलका सदस्य भए । अन्तर्राष्ट्रियमा सामेल भएपछि बाकुनिनवादीहरुले माक्स्र-एङ्गेल्सको सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व र स्वतन्त्र मजदुर पार्टी स्थापना गर्ने लाइनका विरुद्ध कडा सङ्घर्षको अभियान चलाए । १८७१ मा पेरिस कम्युनको पराजयपश्चात् बाकुनिनवादीहरुले जनरल काउ_िन्सलमा आपुनो सङ्घर्षलाई अरु तेज गतिले अगाडि बढाए । बाकुनिनका मुख्य सहयोगी प्रुासुवपिचेर गिल्योम थिए । सन् १८७२ मा हेगमा अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर सङ्घको एक महाधिवेशन आयोजना गरियो । सो महाधिवेशनको भारी बहुमतले बाकुनिनवादीहरुलाई प्रथम अन्तर्राष्ट्रियबाट निस्कासन गर् यो । व्यापक पैमानामा सङ्गठित मजदुरहरुको सङ्घर्षले होइन केही नाउँ चलेका व्यक्तिहरुको गुप्त क्रान्तिकारी संस्थाले खेल्ने भुमिकाले चाँडो क्रान्ति हुन्छ भन्ने धारणा बाकुनिनवादीहरुको थियो । तिनीहरुले क्रान्तिमा व्यापक जनताको सहभागितालाई अस्वीकार गर्दथे । तिनीहरु षड्यन्त्र र दुस्साहसमा भरोसा गर्दथे । योजनाबद्ध र व्यवस्थित राजनीतिक साङ्गठनिक काममा लाग्दैनथे । अन्तर्राष्ट्रियबाट निस्कासनमा पारेपछि सन् १८७३ मा बाकुनिनले ूराज्य र राज्यविहिनू भन्ने पुस्तक लेखे । ँसामाजिक अन्त्य’ भन्ने बेमेलपूर्ण विचित्रको मागलाई प्राथमिकतामा राख्ने बाकुनिनवादीहरु बिना साङ्गठनिक अनुशासन शहरी हुल्या किसान व्यक्तिवादी गुटहरु तथा विद्यार्थीहरुको उन्मादले तुरुन्त विद्रोह हुन्छ भन्ने मान्यता राख्दथे जुन मान्यता समाज विकासको नियमप्रतिको अज्ञानता र वेकारको भावकुता थियो । अलेक्जण्डर ग्रेलें बाकुनिनका विषयमा बताएका छन् ूउनी जीवनका प्रत्येक क्षेत्रमा अस्तव्यस्त रहे । यो अस्तव्यस्तता उनको जीवन चिन्ता र लेखनमा झल्किन्छ ।ू ग्रेले उनलाई एकजना अव्यवहारिक भावुक र साधारण ज्ञानशुन्य कल्पनावादीका रुपमा चित्रण गरेका छन् । अन्तर्राष्ट्रियबाट बाहिरिएपछि माक्स्रवादका शत्रुको भुमिकामा रहेका बाकुनिनको निधन १८७६ मा भएको थियो ।
ब्लाङ्की र ब्लाङ्कीवाद ः
लुइस अगस्त ब्लाङ्की सन् १८०५ मा प्रुान्समा जन्मेका थिए । उनमा रहेको अराजकतावादी विचारका अलावा ब्लाङ्कीको जीवन मजदुर आन्दोलनका पक्षमा निरन्तर सङ्घर्षरत रहेको त्याग र तपस्याले भरिएको छ । सन् १८४८ को प्रुा_िन्सली क्रान्तिमा जनवादी सर्वहारा आन्दोलनको एकजना उग्रवामपन्थी व्यक्तित्व थिए । ब्लाङ्कीले एउटा गुप्त सङ्गठनको केन्द्र बनाएका थिए । उनलाई पनि मजदुरहरुको भीडमा भन्दा केही सुरवीरहरुको डफ्फामा विश्वास थियो । ब्लाङ्कीले राजनीतिक पार्टी र टे्रड युनियनहरुलाई महत्वहीन ठान्थे । उनी सबैप्रकारका सुधारहरुको विरुद्धमा उभिन्थे र षड्यन्त्र तथा सशस्त्र क्रान्तिमा मात्र जोड दिन्थे । माक्स्र एङ्गेल्स ब्लाङ्कीको षडयन्त्रकारी कार्यप्रणालीसित सहमत थिएनन् तर उनको मजदुर आन्दोलनप्रतिको समर्पणको भने कदर गर्दथे ।
माक्स्रले ब्लाङ्कीलाई प्रुान्सको सर्वहारा पार्टीको मस्तिष्क र मुटु र क्रान्तिकारी साम्यवादका आर्दश सहिद भनेर सम्मान गरेका थिए । ब्लाङ्कीको मजदुर आन्दोलनप्रतिको निष्ठालाई माक्स्र एङ्गेल्सले सम्मान गर्नुका अलवा उनका मजदुर आन्दोलनका सन्दर्भमा अगाडि आएका उग्र र अराजकतावादी विचारका विरुद्धमा माक्स्र र एङ्गेल्सलाई आजीवन सङ्घर्ष गर्न पर् यो ।
सन् १८४८ को प्रुान्सको मजदुर आन्दोलनामा एउटा षड्यन्त्रकारी विद्रोहको अभ्यास गरेका थिए । सो विद्रोह असफल भएपछि उनी पक्राउ परे र दश वर्ष जेलमा बसे । सन् १८५९ को आममाफीमा रिहा भएपछि ब्लाङ्कीले १८६१ मा अर्को गुप्त सङ्गठन निर्माण गरेर पुनः राजनीतिमा सकि्रय भए । त्यस सिलसिलामा उनी फेरी पक्राउ परे । उनलाई जेलमा कडा यातना दिइयो । माक्स्रले ब्लाङ्कीको रिहाईको माग गर्दै एक अभियान नै साचालन गरे । चार वर्षपछि रिहा भएका ब्लाङ्की पेरिसको मजदुर आन्दोलन अगाडि बढाउन पुनःसकि्रय भए । १८७० मा उनलाई प्रुान्सको प्रतिकि्रयावादी सरकारले पुनः गिरफ्तार गर् यो । पेरिसका मजदुरहरुले उनको रिहाईका निम्ति आवाज उठाए तर प्रतिकि्रयावादी बाउन्ने थियरको नेतृत्वको सरकारले उनलाई रिहा गर्न अस्वीकार गर् यो । प्रतिकि्रयावादी सरकारले उनलाई दुईपटक मृत्युदण्डको घोषणा गरेको थियो र मजदुर मुक्तिका निम्ति उनले जीवनको करिब आधा भाग जेलमा नै बिताए तर पनि मजदुर आन्दोलनलाई अगाडि बढाउँने कार्यप्रणाली र उद्देश्यका प्रश्नमा केही बेमेल र असमझ्दारीहरु थिए । जसको स्वाभाविक परिणाम ब्लाङ्की एकजना उग्र र अराजक मजदुर नेताका रुपमा दर्ज भए उनका विचारहरुलाई निम्न बुंदामा हेर्न सकिन्छ ।
१ ब्लाङ्की सम्पूर्ण राजनीतिक आर्थिक सुधारका विपक्षी र एकैचोटी गुणात्मक फड्को हान्ने क्रान्तिका पक्षपाति थिए । उनी मजदुर वर्गको दैनिक सङ्घर्षका कार्यनीतिसमेतका विरोधी थिए ।
२ क्रान्ति र समाजवादी समाजको स्थापना र त्यसपश्चात्को राज्य साचालनको विविधका सन्दर्भमा उनमा कुनै सुस्पष्ट विचार थिएन ।
३ उनले गुप्त षड्यन्त्रमा आधारित सशस्त्र सङ्घर्षमा मात्र विश्वास गर्दथे । जनआन्दोलन र वर्गसङ्घर्षलाई बेकार बताउँथे ।
४ उनले हरेक क्रान्तिलाई अल्पमतले बहुमतमाथि शक्तिका बलमा सत्ता कब्जा गर्ने अर्थमा मात्र बुझ्दथे र क्रान्तिपश्चात् कठोर हुकुम चलाएर सत्ता टिकाउँने कुरामा जोड दिन्थे र शक्तिमा पुगेपछि व्यापक जनता शक्तिका पछाडि लाग्दछन् भन्ने मत उनको थियो ।
सन् १८६२ को पेरिस कम्युनमा ब्लाङ्कीवादीहरुको बहुमत थियो । राज्य साचालनको सुस्पष्ट लाइन र दृष्टिकोणको समस्या अव्यवस्थित क्रान्ति र कैयौँ राजनीतिक तथा सैन्य कमी र कमजोरीका कारण पेरिस कम्युन ७२ दिनमै दुःखद रुपमा धरासयी हुन पुग्यो ।
ब्लाङ्कीको आँधीजस्तो जीवना ब्लाङ्कीवादीहरुको त्याग र बलिदानलाई सामान्य मुल्याङ्कन गर्नु ठूलो गल्ती र अपमान हुन्छ । ब्लाङ्कीवादी विचार र सोचले क्रान्तिका निम्ति त्याग तपस्या र बलिदानले मात्र पुग्दैन त्यसका पछाडि सुस्पष्ट विचार सही सैद्धान्तिक तथा दार्शनिक समझ्दारीको आवश्यकता पर्दछ भने गहिकिलो पाठ पढाउँछ । यस्ता महान् व्यक्तित्व ब्लाङ्कीको १८८१ मा निधन भएको थियो ।
प्रुधो र प्रूधोवाद
प्रुधोको पूरा नाम पैरे जोसेफ प्रुधो हो । उनी सन् १८०९ मा प्रुान्सको बेसनकोन भन्ने गाउँमा निकै गरीब परिवारमा जन्मेका थिए । अभाव र गरिबीका कारण उनले भयानक दुःखको सामना गरेर शिक्षा हासिल गरेका थिए । उनी अर्थशास्त्र र समाजशास्त्रमा समेत विशेष दखल राख्ने पत्रकार थिए । मीठो वाणीका धनी प्रुधोको लोकपि्रयता उँचो थियो । १८४८ को क्रान्तिपश्चात् स्थापना भएको गणतान्त्रिक विधानसभामा उनी एक प्रतिनिधिसमेत चुनिएका थिए । उनले मजदुर आन्दोलनलाई अगाडि बढाउँने कार्यप्रणालीका सन्दर्भमा आदर्शवादी र अराजकतावादी विचार राख्थे । नेपोलियन तृतीयको विरोध गरेको कारणले जेल परेका प्रुधो एउटा ँचर्च एवं क्रान्तिमा न्याय’ भन्ने पुस्तक लेखेवापत सन् १८५८ मा पनि जेल चलान भएका थिए तर उनी जेल ताडेर भागे । उनले राज्यलाई शोषणको डरलाग्दो औजार ठान्थे र राज्य बिनाको सरकारको परिकल्पना गर्दथे । उनको विचारमा राज्य नभएको समाजमा नै मान्छेहरु स्वतन्त्र हुन्छन् भन्ने थियो । समाजवादी र साम्यवादी विचारका कटु आलोचक रहेका प्रुधोले ब्लाङ्कीको कठोर अधिनायकत्वमा आधारित मजदुरहरुको सत्तासम्बन्धी अवधारणासमेतको कडा आलोचना गरेका थिए । एउटा सैतानको शासन अन्त गर्न अर्को सैतानी शासनको होइन स्वतन्त्रताको आवश्यकता हुन्छ भन्ने विषयमा उनको जोड रहने गरेको थियो । प्रुधॊ निम्न पुस्तकहरुमार्फत् आफ्ना विचारहरु सम्प्रेषण गरेका थिए ः १ सम्पत्ति के हो २ गरिबको दर्शन ३ सामाजिक समस्याको समाधान । ४ चर्च र क्रान्तिमा न्यायको विचार ५ श्रमजीवी वर्गको राजनीतिक क्षमता ।
माक्स्रले प्रुधोको आदर्शवादी जगमा खडा भएको ँगरिबको दर्शन’ भन्ने पुस्तकको खण्डन गर्दै ँदर्शनको गरिबी’ भन्ने पुस्तक लेखेका थिए ।
प्रुधोको विचारलाई प्रुधोवाद भनिन्छ । ँराज्य नभएको समाज’ भन्ने विचारमा आधारित प्रुधोको भावी समाजको परिकल्पना यस्तो थियो ।
१ उत्पादक र उपभोक्ताहरुको ठूलो सहकारी स्थापना गरेर ँजनताको बैङ्क’ बाट निःशुल्क ऋणको व्यवस्था मिलाउँने । २ सहकारीको विकासको परिणाम पुँजीवादको स्वतः अन्त हँुनेछ । ३ राज्यको स्थान पारस्परिक सहायतामा आधारित सहकारीहरुले लिनेछन् ।
४ ँस्वतन्त्र आपसी सहयोग सङ्घ’ हरुले समाजको प्रबन्ध गर्ने छन् ।
प्रुधो वैज्ञानिक समाजवादको स्थापनाका निम्ति वर्गसङ्घर्ष मजदुरहरुका दैनिक आन्दोलन सङ्गठन निर्माण राजनीतिक पार्टी गठन सर्वहारा क्रान्ति र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वका तीब्र विरोधी र एउटा सामाजिक सम्झौतामा विश्वास गर्ने अराजकतावादी सुधारकमात्र थिए । पू्रधो सर्वहारा वर्गको मुक्तिप्रति आस्थावान पनि थिएनन् । उनी पुँजीवादी सोंच चिन्तन र दृष्टिकोण भन्दामाथि उठ्न सकेनन् । विद्वता क्षमता प्रखरता सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न हुँदा-हुँदै पनि प्रुधोले जीवनभरी सर्वहारावादी विश्व दृष्टिकोणको जगमा आफूलाई खडा गर्न सकेनन् । प्रुधो कम्युनिष्ट लीग र अन्तर्राष्ट्रियका नामी नेता भए तापनि पुँजीवादी धरातलबाट माथि उठ्न सकेनन् । माक्स्र र एङ्गेल्स द्वन्द्वात्मक र ऐतिहासिक भौतिकवादी विचारका अगाडि प्रुधो फिका सावित भए । प्रथम अन्तर्राष्ट्रियको स्थापना भएको १ वर्षमा १८६५ मा एकान्तपि्रय प्रुधोको देहान्त भयो ।
लासाल र लासालवाद ः
फर्डिनाण्ड लासालको जन्म १८२५ मा एउटा यहुदी परिवारमा भएको थियो । एउटा कुशल व्यापारी परिवारमा जन्मेका लासालले पारिवारिक पेशाको बिडो थाम्लान् भन्ने आशा उनका पितालाई थियो । त्यसकारण लासालको शिक्षा दीक्षा पनि एक व्यापारी परिवारमा भयो । व्यापारिक स्कूलको शिक्षा प्राप्त गरेपछि उनी दर्शनको अध्ययनका लागि बर्लिन गए । कानुनको पनि अध्ययन गरेपछि उनी माक्स्रको विचारबाट प्रभावित भए । २३ वर्षको उमेरमा लसाल एक जना प्रखर माक्स्रवादीका रुपमा उठाए । ३० वर्षको उमेरमा लसालले निजी सम्पत्तिको दोष केलाएर एउटा पुस्तक प्रकाशित गरे । सन् १८६२ मा सकि्रय राजनीतिकर्मीका रुपमा देखा परेका लासाल पुँजीवाद र सरकारको उग्र विरोधी थिए । १८६३ मा उनले श्रमिक सङ्घ स्थापना गरेपछि त्यो सङ्घ जर्मन सामाजिक लोकतान्त्रिक दलमा परिणत भयो । श्रमिक आन्दोलनलाई अगाडि बढाउँने तरिका तथा सैद्धान्तिक दार्शनिक र राजनीतिक प्रश्नमा माक्स्रसित पछि मतभेदहरु बढ्दै गए तर उनको जीवनको सकि्रयता अनुकरणयोग्य थियो । उपन्यासकार जार्ज मैरेडिथले आफ्नो एउटा उपन्यासमा लासाललाई एउटा पात्र नै बनाएका छन् । उनको दुःखपूर्ण साहस र मनोविज्ञानको चित्रण गरेका छन् एउटा तुफानी जीवनका रुपमा ।
उनको मुख्य रचना १८६१ मा लेखिएको र १८६२ मा प्रकाशित भएको त्जभ क्थकतझ या ब्अत्रगष्चभम च्ष्नजतक नै हो । लासाला कर्मयोगमा जोड दिने एकजना सुधारवादी वकिल थिए । भन्न त उनलाई जर्मनीको लुई ब्लाङ्की पनि भनिन्थ्यो तर वैचारिक हिसाबले लसाल वर्गसङ्घर्षमा होइन सुधारमा जोड दिन्थे । उनको मुख्य जोड व्यापक मताधिकार र राज्यको सहयोगबाट उत्पादक संस्थाहरुको स्थापना र सहकारीकरणमा उनले मजदुरको मुक्ति देख्दथे । उनले मानव जातिको पुनःबासका लागि नैतिक सुधारका तर्कहरु अगाडि राख्ने गर्दथे । राज्यले श्रमिकहरुलाई सहयोग गर्नुपर्दछ भन्ने पक्षमा उनको सदा जोड रहन्थ्यो । उनलाई राजनीतिक नभनेर कतिपय विद्वानहरुले आर्थिक समाजवादी विचारकको कोटीमा राख्ने गरेका छन् । श्रमिक जनताप्रति उनले उच्च सहानुभूति र प्रेम त देखाउँथे तर राजनीति क्रान्तिभन्दा मजदुरलाई आर्थिकरुपमा सवल बनाउँने तर्फमात्र उनको जोड रहन्थ्यो । त्यो नै लासालको सिधा सुधारवादी लाइन थियो । लेनिनले यस्ता विचारहरुलाई पछि अर्थवादी भनेर विश्लेषण गरेका थिए । अलेक्जेण्डरग्रेले फर्डिनाण्ड लासाललाई ूएक बोलिरहेको ज्वाला थिए आफ्नो जीवनको अन्तिम दुई वर्षमा उनी एक बबण्डर थिए बेगवान तुफान थिए । जुनबेला उनी आफ्नो चरम सीमामा पुगेका थिएू भनेर मुल्याङ्कन गरेका छन् ।
लासालमा जडसुत्रवादी सोच र धारणाहरु पनि पर्याप्त थिए जसले मजदुर आन्दोलनलाई क्षति पनि पुर् याएको थियो । प्रथम अन्तर्राष्ट्रियको स्थापना हुँदा वर्ष १९६४ मै लासालको पनि मृत्यु भइसकेको थियो तर उनका अनुयायीहरुले लसालका विचारहरुलाई अगाडि बढाईरहेका थिए । तसर्थ माक्स्र र एङ्गेल्सलाई लासालवादसँग पनि कडा सैद्धान्तिक सङ्घर्ष गर्नुपर् यो । लासालवादीहरुको मुख्य कमजोरी प्रोइसेन राजतन्त्रको समर्थन गर्ने विश्मार्कसित साँठगाँठड गर्ने र उदारवादी पुँजीपति वर्गसित सङ्घर्ष चर्काउँने नीति अख्तियार गर्नु नै थियो । यो गलत विचारका विरुद्ध माक्स्रले सम्झौताहीन सङ्घर्षको झण्डा उठाएका थिए ।
प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय तथा माक्स्र एङ्गेल्सका कालमा उदय भएका यी विचारहरुले मजदुर मुक्ति वा क्रान्तिका निम्ति असिम त्याग र बलिदानले मात्र पुग्दैन त्यसका पछाडि सही सिद्धान्त विचार र नीति चाहिन्छ । वर्गसत्रुसँगको सम्झौता सद्भाव र उदारतावाद पनि क्रान्ति सम्पन्न हुन सक्दैन ।

चिलीमा ८।८ रेक्टर स्केलको भूकम्प

सान्टियागो । चिलीमा ८।८ रेक्टर स्केलको भूकम्पको क्षतिको आँकलन सुरु भएको छ । भुकम्पपछि प्रशान्त क्षेत्रमा व्यापक सुनामी आउँने आशङ्का समाप्त भएपछि क्षतिको आङ्कलन सुरु गरिएको हो । सो भुकम्पका कारण सोमबारसम्ममा कम्तीमा सात सयको मृत्यु भएको छ । यसमध्ये नब्बे प्रतिशतको घरको भग्नावशेषले पुरिएर मृत्यु भएको हो । भुकम्पको क्षति दशौँ अर्ब अमेरिकी डलर बराबर भएको अनुमान गरिएको छ । सबैभन्दा ठूलो उद्दार कार्य कन्से_िप्सयन शहरमा सुरु गरिएको छ । सो स्थानमा आवासीय भवनको भग्नावशेषमा धेरै मानिस पुरिएको अनुमान गरिएको छ । चिलीकी राष्ट्रपति मिसेल बाचेलेटले भुकम्पबाट २० लाख मानिस प्रभावित भएको बताएकी छिन् । ८।८ रेक्टर स्केलको भूकम्प चिलीमा पचास वर्षभित्र आएका ठूलो भुकम्पमध्ये पर्दछ । सान्टियागो र अन्य स्थानमा भुकम्पको धक्काहरु पटक-पटक महशुस गरिएको छ । उत्तरी सहर तल्कानजिकै आइतबार ६।१ रेक्टर स्केलको भुकम्प गएको छ । त्यसले पीडितहरुलाई झनै आतंकित पारेको छ तर त्यसले ठूलो क्षति भने पुर् याएको छैन । चिलीका अधिकारी तथा मन्त्रीहरु क्षतिको अनुमान लगाउन अझै कोशिसमा गरिरहेका छन् । गृहमन्त्री एडमन्डोपेरेज योमाले क्षतिको अनुमान लगाउन अझै कठिन भएको बताए । अमेरिका जोखिम अनुमान गर्ने सङ्ख्या इब्वेक्याटले १५ अर्ब अमेरिकी डलरदेखि २० अर्ब अमेरिकी डलरसम्म क्षति भएको अनुमान गरेको छ । यो चिलीको कुल ग्राहस्थ उत्पादनको १०-२० प्रतिशत हो । बिबििस
हाइटीमा भन्दा क्षति कम
गत महिनामा हाइटीमा गएको भुकम्पभन्दा चिलीको भुकम्प निकै शक्तिशाली थियो तर चिलीको तुलनामा भुकम्पबाट मृत्यु हुँनेको सङ्ख्या हाइटीमा निकै बढी छ । यसको कारण सामान्य छ । हाइटीभन्दा चिली धनी भवन निर्माणसम्बन्धी नियम कडारुपमा पालन गर्नेर आपतकालीन सेवा राम्रो भएको देश हो । भुकम्पकीय विपत्तिको लामो अनुभव भएकाले पनि सो देश त्यस सम्बन्धमा सधै पूर्व तयारीमा रहँने गरेको छ । हाइटीमा जनवरी १२ मा गएको भुकम्प धेरै मानिस घरभित्रै थिए । कमसल भवन निर्माणले गर्दा धेरै मानिसको मृत्यु घरभित्रै च्यापिएको अवस्थामा भएको थियो । चिलीमा भने त्यस्तो भएन । चिलीको भुकम्पको केन्द्रविन्दु भुसतहबाट ३४ किलो मिटरभित्र र कम जनसङ्ख्या भएको क्षेत्रमा थियो । जबकी हाइटीको भुकम्पको केन्द्रविन्दु भूसतहभन्दा १३ किलोमिटरमात्रै भित्र थियो । सो भुकम्पको केन्द्रविन्दु राजधानी पोर्ट-ओ-पि्रन्सभन्दा ४० किलोमिटरभन्दा कम दुरीमा थियो । क्षति गराउँने कुनै माध्यम भेटाएन भने भुकम्पले कसैलाई त्यसै मार्दैन त्यसले क्षति पनि गर्दैन हाइटीको भुकम्पबारे अध्ययन गरिरहेका एरिक कालाइसले भने । गत महिना ७ रेक्टर स्केलको भुकम्पले हाइटीका ८ सहर तथा नगरहरु नराम्रोसँग हल्लिएका थिए । सो भुकम्पका परी २ लाख २० हजारको मृत्यु भएको अनुमान हाइटी सरकारको छ । चिलीमा भने भुकम्पको कारण मृत्यु हँुनेको सङ्ख्या हजार नकाट्ने अुनमान गरिएको छ । भुकम्पको केन्द्रविन्दु रहेको स्थानमा उत्पन्न भएको उर्जाको तुलना गर्ने हो त्यो हाइटीको भन्दा ५ सय १ गुणाले बढी थियो तर त्यस्तो शक्ति भुकम्पको केन्द्रबिन्दुबाट जति टाढा पुग्यो त्यति कम हुँदै जान्छ । हाइटीको धेरै मानिसले भुकम्पमा भवन भत्किदा सिमेन्टका पिलरबाहेक केही पनि पकि्रएनन् किनभने उनीहरुलाई जोगिनका लागि टेबल ढोका अथवा चौकसमुनि आश्रय लिने र सिसाको झ्यालबाट टाढा बस्नुपर्दछ भनेर सिकाइएको थिएन । चिलीमा भने घर तथा कार्यालयहरु भुकम्पका धक्कालाई प्रतिरोध गर्नेभन्दा भुकम्पको धक्कानुसार त्यसैतिर झुक्ने गरी स्टील संरचना निर्माण गरिएको छ । चिलीको भत्केका भवनको संरचना हेर् यौँ भने हाइटीमा जस्तै पूरै ध्वस्त भएको भेिटंदैन आर्टिटेक्ट पुनर्निर्माणको काम गरिसकेको छ । एपी

जापानमा सुनामी

टोकियो । चिलीमा गएको महाभुकम्पपछि आइतबार जापानको प्रशान्त तटमा ९० सेन्टिमिटर अग्लो सुनामी आएको छ । स्थानीय समयअनुसार दिउँसो ३ बजेर ९ मिनेट जाँदा इवाटे पि्रफेक्चरको कुजी बन्दरगाहमा सुनामीका छालले प्रहार गरेको थियो तर त्यसबाट धनजनको क्षति भएको खबर छैन । जापानी प्रधानमन्त्री युकियो हातोयामाले राष्ट्रव्यापी सतर्कताका लागि आग्रह गरेका थिए भने ७० हजारभन्दा बढी जनतालाई सुरक्षित स्थानामा सारिएको थियो । चिलीको ८।८ रेक्टर स्केलको भुकम्पपछि उत्तरी जापानको होक्काइडो टापुमार पहिलो ३० सेन्टिमिटर अग्लो सुनामी छाल आएको जापानको मौसम विभागले जनाएको छ । सो विभागले प्रारम्भिक छालहरु विनाशकारी नभए पनि अझै ठूला छाल आउन सक्ने भन्दै सतर्क रहन आग्रह गरेको छ । एएफपी

हिउँको पहाडले विश्वकै वातावरणमा असर पार्ने

पेरिस । यसै महिनाको सुरुआतमा एन्टार्टिका महादेशबाट छुट्टिएर आएको दुई हजार पाँच सय ५० वर्ग किलोमिटरको हिउँको पहाडले विश्वकै वातावरणमा असर गर्न सक्ने अनुसन्धानकर्ताले दाबी गरेका छन् । असरको अनुभव गर्न भने दशक वा सोभन्दा बढी समय लाग्न सक्ने उनीहरुको ठहर छ । उत्तरी एटलान्टिकमा वर्षायाममा पानीको घनत्व कम हँुनु र चिसोपनको मात्रा घट्नुजस्ता थुप्रै कारक यो हिउँको डल्लो हुन सक्ने बताइएको छ । गएको फेबु्रअरी १२ वा १३ तारिखमा मेर्तज हिमनदीबाट फुटेर आएको झण्डै लग्जेम्बर्ग जत्रै हिउँको पहाड पुर्वी एन्टार्टिकाबाट छुट्टिएर एक सय ६० किलोमिटर हिउँ दक्षिणी महासागर हुँदै आइरहेको अनुसन्धानकर्ताले बताएका छन् । त्यसो त चार सय मिटर पातलो हिउँको डल्लोले नै सिड्नी हार्बरलाई सय गुणाभन्दा बढीपटक ढाक्न सक्छ । यो हिउँको डल्लोले जैविक विविधतालाई समेत खराब नतिजा दिनेछ । दुमोन्ट डिउर्बभिल्ले नजिक रहेको पेन्गुइनको साम्राज्यमा पनि यसले असर गर्ने वैज्ञानिकहरुले दाबी गरेका छन् । ँहिउँ यति सकि्रय भइसकेको छ कि यसले पहिल्यै आफूलाई नियन्त्रण गर्ने दाँत गुमाइसकेको छ’ अस्टे्रलियाका वैज्ञानिकसँगको सहकार्यमा मित्ज हिमनदीबारे लामो समयदेखि अध्ययन गरिरहेका प्रुान्सका हिमनदी विशेषज्ञ बेनोइट लेग्रेसीले भने । सन् १९८७ मा पनि लाखौँ टन तौल भएका यस्तै हिउँको डल्लोको उत्सर्जन भएको थियो । बिनाइनबी नाम गरेको यो डल्लो ७८ किलोमिटर लामोर त्यसभन्दा झण्डै आधा चौडाईको थियो । २० वर्षभन्दा पहिलेदेखि एन्टार्टिका महादेशसँग बाँधिएर बस्दै आएको बिनाइनबी बिस्तारै बग्न थालेको थियो । यी दुर्घटनामा प्राकृतिक चक्र र मानवनिर्मित जलवायु परिवर्तनले योगदान दिएको पनि बताइएको छ । जसकारण हिउँका डल्ला तहगतरुपमा हिमनदीका रुपमा परिणत भइरहेका छन् । ँयदि हिउँका यी डल्लाहरु पूर्व हुँदै किनारा लागेमा अहिलेको बहावमा परिवर्तन भने हँुने छैन तर यदि तिनीहरु त्यही क्षेत्रमा बसिरहे तिनीहरुले पानीको उत्पादन रोक्न सक्नेछन्’ लेग्रेसीले भने । बढी घनत्वमा पानी उत्पादन गर्न मित्ज हिमनदी पोलिन्या बलियो स्रोतका रुपमा रहेको छ । उनका अनुसार मित्जसँग मात्रै संसारको कुल २० प्रतिशत भित्री पानीको सङ्ग्रह छ । ढिलो होस् वा चाँडो यी हिउँका डल्लाको प्राकृतिक मरण नै हँुने गर्दछ तर उनीहरुको आयु उनीहरु कहाँ जान्छन् त्यसमा पनि भरपर्ने गरेको छ । एजेन्सी