तपाई पढ्दै हुनुहुन्छ : साहित्य/कला/संस्कृति
आधुनिकताः एक चर्चा
मोदनाथ प्रश्रित
आधुनिताको लहर आज विश्वव्यापी छ र त्यसको हावा हाम्रा शहरबजार र गाउ“का युवाहरूसम्म पनि आइपुगेको छ । तर आधुनिकताको वास्तविक सारतत्व के हो र परिवर्तित विश्व सन्दर्भमा त्यसले कुन रूप र अर्थ लिएको छ, त्यसको स्पष्ट समझ्दारी भने आधुनिकतामा रंगीन खोजेका हाम्रो धेरै जसो मानिसमा देखिन्न । उनीहरूका निम्ति नया“ नया“ फेसन, सिंगारपटार, खर्चिलो तडकभडक, बढ्दो बजारको झिलिमिली, पश्चिमी संगीत, ना“चगान र मदिराको रमझम, परम्पारको अनियन्त्रित उल्लंघन, प्रेम र यौनको छाडापन, विज्ञापन र नक्कलबाजी, सिनेमा, भिडियो, टेलिभिजन, नया“ मोडेलको भवन, कार, मोटरसाइकल, विमान, पु“जीवादी देशहरूको भ्रमण र भोग विलास आदि जस्ता कुरा नै आधुनिकताका प्रतिक बनेका देखिन्छन् ।
ती मध्येका कतिपय पढा लेखाहरू आधुनिकताको अर्थ आफ्ना देशको असभ्य र पछौटे रहन सहनको ठाउ“मा पश्चिमी यूरोप, जापान र अमेरिकाको जस्तो रहनसहन र जीवन पद्धति अंगाल्नु हो भन्ने धारणा राख्दछन् । तर यूरोप, जापान र अमेरिका कुन ऐतिहासिक सन्दर्भमा, विकासको कुन बाटो अंगालेर उच्च पु“जीवादी जीवनस्तरमा आइपुगेका हुन्, आज कुन कुन कारणले तिनको अग्रगति रोकिएको छ, हामी कुन अवस्थामा छौं र कुन बाटोबाट आधुनिकताको शिखर छुन सक्छौं भन्ने कुराको वास्तविक मर्म तिनीहरूले बुझेको देखिन्न । तिनीहरूले आफ्ना योजना, आवरण र व्यवहारमा पश्चिमी जीवन प्रवाहबाट हामीलाई उपयोगी हुने खालका सकारात्मक पक्षहरू चुनेर ग्रहण गरेको पनि देखिन्न । बरू त्यहा“का केही सतही कुरा र पु“जीवादी संकटले जन्माएका पतनशील प्रवृत्ति र विकृतिहरूका साथै पश्चिममुखी भारतीय उपन्यास, सिनेमाको आदि दिशाहीन चकाचौधको उत्ताउलो प्रभाव मात्र बढी ग्रहण गरेको देखिन्छ ।
आजको विश्वका प्रायः सबै भागलाई संचार, यातायात व्यापार, पर्यटन, कुटनीतिक सम्बन्ध र विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको सम्पर्क र आदान प्रदान आदिले परस्पर जोड्दै गएका हुनाले एक ठाउ“को चिन्तन, संस्कृति, व्यवस्था र जीवनपद्धतिको धेरै थोरै प्रभाव अर्को ठाउ“मा नपरी रहन सक्दैन र आज कुनै पनि देश र व्यक्ति मध्ययुगीन ढंगले आफ्नै ढर्राको एकाकीपनमा बा“च्न सक्दैन । एक देशबाट अर्को देशमा पुग्ने प्रभावहरू राम्रा नराम्रा दुवै हुन सक्छन् । तर कुनै पनि देश र व्यक्तिले आफ्नो मौलिकता, विशेषता र आवश्यकतालाई राम्ररी बुझेर तिनको समाधानमा पहिले आफै सक्दो मिहिनेत गर्ने र अरूबाट सिक्नु र सहयोग लिनु पर्दा पनि राम्रा काम लाग्दा कुरा मात्र चुनेर सिक्ने सहयोग लिने गरेमा नै प्रगति गर्न सक्छ र आफूले मिहिनेतै नगरी जथाभावी अरूकै नक्कल र हावामा बग्दै गएमा ओरालोतिर लाग्छ । त्यसैले आज हामीले आधुनिकताको वास्तविक अर्थ के हो ? हाम्रा निम्ति सुहाउने आधुनिकता कस्तो हो ? त्यसलाई भेट्टाउने बाटो कुन हो र अहिले आधुनिकताको नाम हामी कहा“ चलेको हावासित त्यसले मेल खान सक्छ कि सक्दैन भन्ने कुरा राम्ररी बुझ्नु आवश्यक छ ।
आधुनिकताको अर्थ हो– आजको युग सुहाउ“दो कुरा र युग भनेको समकालिन समग्रता हो । कुनै पनि युगलाई खाली फेसन, नक्कल र भडक जस्ता कृत्रिम खोल र यान्त्रिक उपकरण जस्ता सभ्यताका बाहिरी आवरणले मात्र प्रतिनिधित्व गर्न सक्दैनन् । हरेक युगको आफ्नो दर्शन, व्यवस्था, उत्पादन पद्धति, संस्किृति र तीद्वारा निर्मित ंिसंगो जीवनपद्धति हुन्छ । ती सबले इतिहासमा आफ्नो मिति पुगेर, समकालीन युगलाई गति दिन नसक्ने भएर पनि आफूलाई जवरजस्ती कायम राख्न चाहने पुराना दर्शन, व्यवस्था आदि र तिनका मूल्य र मान्यता विरूद्ध संघर्ष गरेर नै आफूलाई आधुनिक वा समय सुहाउ“दो सावित गरेका हुन्छन् । त्यसैले हामीले आधुनिकताको खोज गर्दा बाहिरी टापनटिपन कुरातिर मात्र हैन, वर्तमान मानव जीवनका सम्पूर्ण पक्षहरूतिर ध्यान दिनुपर्छ ।
वर्तमान विश्वमा आधुनिकताबारे तीन थरी धारणा छन्–पु“जीवादी, समाजवादी र खिचडीवादी । यिनको उद्गम, विकास र आजको वास्तविकतासित तिनको मेल बेमेल आदिबारे छोटो चर्चा गरौं ।
यूरोपको पुनर्जागरणपछिका पा“च शताब्दीले र विशेषगरी पछिल्ला अढाईसय वर्षले यूरोप अमेरिकाको मध्यकालीन तस्वीरलाई विल्कुलै फेरिदिए । यूरोपका राज्यक्रान्तिहरू र अमेरिकाको स्वतन्त्रता सग्राम आदिले एकातिर दासप्रथाका अवशेष र सामन्तवादी व्यवस्थाहरूलाई खतम गरे भने अर्कातिर स्वतन्त्रता, समानता र भाइचाराको समाज व्यवस्था कायम गर्ने घोषणाद्वारा समाजलाई गतिशील पारे । त्यहा“ ज्ञान विज्ञान र शिक्षा संस्कृतिका विभिन्न हाूगामा भएका ठूल्ठूला खोज, प्रइोग र आविष्कारहरूले विश्वव्यापी प्रभाव पार्ने क्षमता हासिल गरे । यसरी त्यहा“ आमूल र गुणत्मक फेरि बदल भएर मध्यकालीन निरंकुश सामन्ती व्यवस्थाको ठाउ“मा नया“ पु“जीवादी प्रजातान्त्रिक मध्यकालीन निरंकुश सामन्ती व्यवस्थाको ठाउ“मा नया“ पु“जीवादी प्रजातान्त्रिक युगको उदय भयो । यसरी बितेका अढाई तीनसय वर्षसम्म यूरोप र अमेरिका नै संसारभरका निम्ति आधुनिकताका प्रेरणा र अनुकरणका स्रोत रहे ।
तर जुन दुन्दुभि घोषणा साथ त्यहा“का पु“जीवादी प्रजातन्त्रहरू अस्तित्वमा आएका थिए, तिनलपे आ–आफ्नो देशका जनता सामु गरेका बाचा र संकल्पहरू पूरा गरेनन् । पु“जीवादले क्रमशः आफ्नो स्वार्थी क्रुर वर्गचरित्र देखाउ“दै गयो र स्वतन्त्रता, समानता र भाइचाराको सट्टा समाजमाथि लुटाहा व्यक्तिवादी दर्शन, शोषण र उत्पीडनले जकडिएको असमानता र भेदभाव पराकाष्ठामा पुगेको निष्कृष्ट यान्त्रिक जीवन पद्धति लाद्न राज्यसत्तालाई जबरजस्ती रूपले प्रयोग गर्न थाल्यो । फलतः विगत डेढसय वर्षभन्दा अघिबाटै त्यहींका आम श्रमिक जनता र विवेकशील बुद्धिजीवीहरूबाट पु“जीवादको विरोध र समाजवाद निम्ति संघर्षको तीब्र लहर चल्न थाल्यो । अर्कातिर स्वतन्त्रता र प्रजान्त्रका डींग हा“कने तिनै देशमध्येका केहीले विश्वभरकै देशहरूमा उपनिवेशीकरण र व्यापारिक दोहन बढाउ“दै लगी अन्तमा साम्राज्यवादी लुट निम्ति देशहरू नै भागवण्डा गर्ने लडाईहरूलाई विश्वयुद्धका स्तरसम्म पु¥याए । ती लुच्चाहरूले आफ्नो घृणित स्वार्थ निम्ति हिंश्रक पशुभन्दा पनि विवेकहीन भएर अर्काका देशमाथि अणुबम समेत खसाले र करोडौं जनताको ज्यान लिंदै गए । प्रजातन्त्रका मसिहा भनिनेहरूका यस्ता दुष्ट र क्रुर व्यवहार र पु“जीवादको परपीडक चरित्रले गर्दा विश्वका जनताको दिमागमा यूरोप र अमेरिकाको प्रजातन्त्र र आधुनिकताको जुन उज्यालो छवि पहिले चम्केको थियो त्यो क्रमशः धमिलिंदै गयो । विश्वले के बुझ्दै गयो भने पश्चिमका क्रान्ति र प्रजातन्त्रहरू मानव जातिका लागि इतिहासका दृष्टिले महत्वपूर्ण र प्रेरणाका प्रतिक भएतापनि तयहा“ मौलाएको पु“जीवादी व्यवस्था, विकासको बाटो र जीवनपद्धति अब विश्व जनताको निम्ति आदर्श र कल्याणकारी हुन सक्दैन ।
यसै वास्तविकताको सन्दर्भमा हिजो विश्वका आदर्श र प्रेरणास्रोत बनेका तिनै पश्चिमी देशहरूका शोषण र अत्याचारको साम्राज्यवादी व्यवस्था विरूद्ध विश्वव्यापी रूपमा राष्ट्रिय मुक्ति संघर्षका विशाल र दीर्घकालीन अभियानहरू चलाउनु प¥यो । यस दौरान उनीहरूबाट जुन मात्रामा विश्वका जनतामाथि लुट, दमन, हत्या र आतंक फैलाइयो, त्यही अनुपातमा पश्चिमी पु“जीवादी प्रजातन्त्रको रंगीन आडम्बर झन् झन् च्यातिंदै गयो र मीठामीठा संसदीय नाराको आवरणमा लुकेको नृसंश वर्गीय रूप पनि उदांगिंदै गयो ।
यसरी पु“जीवाद पर त्यसको प्रजातन्त्रप्रति मोह भंग हु“दै गएपछि यूरोप अमेरिका सहित सिंगै विश्वमा व्यापक जनताको वास्तविक प्रजातन्त्र, स्वतन्त्रता र समानता प्राप्त गर्ने नया“ बाटोको खोजी हुन थाल्यो । यही नया“ सन्दर्भले माक्र्सवाद जस्तो युगान्तकारी विश्वव्यापी महत्वको सिद्धान्तलाई जन्मायो । फ्रान्सका जनताले ई. १८७१ मा पु“जीवादी अमानवीय व्यवस्थामाथि पहिलो मार्तोल चलाए, तर त्यो आकांक्षा त्यसको ४७ वर्षपछि बल्ल रूसमा सफल हुन पुग्यो । रूसको त्यो समाजवादी क्रान्ति मानव जातिको सिंगो इतिहासमा सबैभन्दा महान्, सशक्त, न्यायपूर्ण र प्रगतिशील क्रान्ति थियो । त्यो स्वतन्त्रता, समानता र भाइचराका युगौंयुगौंका मानवीय सुनौला सपनालाई साकार पार्ने विराट गुणात्मक फड्को थियो र बीसौं शदीको सत्य, न्याय र विज्ञान समस्त आधुनिकताको प्रस्थान विन्दु थियो । त्यसैले विश्वमा जन्माएको प्रभाव, प्रेरणा र प्रत्यक्ष सहयोग समेतले विगत अठ्सठ्ठी वर्षमा विश्वमा ९५ प्रतिशत राष्ट्रहरू यूरोप–अमेरिकाको घृणित उपनिवेश र साम्राज्यको जन्जालबाट फुक्का भएका छन् । विश्वको एक तिहाई जनसंख्या समाजवादी युगमा प्रवेश गरेको छ र शेष विश्वको ठूलो जनमत यसै लक्षतिर अग्रसर छ ।
संसारको बाली नालीमा छाडा भएर चर्ने धेरैजसो साम्राज्यवादी साूढेहरू यस अवधिमा विश्वका जनताको जाडदार लात खाएर आज आआफ्नै देशमा चारिन बाध्य भएका छन् । तिनीहरू अब विश्वलाई हाकाहाकी लुट्न नसक्ने अवस्थामा पुगेकाले अनेकौं उपायले नया“ उपनिवेशी जाल फिजाउने चालबाजीमा जुटेका छन् । तिनीहरूको अवस्था ठीक त्यस बुढो शिकारीको जस्तो हु“दैछ, जो युवा जोशको शिकारी गतिविधि सम्झीसम्झी तड्पन्छ, तैपपिन तिर्सना मेट्न खोलामा बल्छी थापेर बलजफती खोकी रोक्दै किनारामा कुर्थान् बस्छ । अहिले संयुक्त राज्य अमेरिका –जसलपे ई.१७८३ मा स्वयं उपनिवेशवाद विरूद्ध विराट सवतन्त्रता संग्राम लडेको थियो) विश्व साम्राज्यवादको अन्तिम नाइके भएर आफ्नो अवसानका आखिरी गतिविधिहरू चलाउ“दैछ । ऊ संसारबाट विरोध हु“दाहु“दै पनि विश्व संहारक क्षेप्यास्त्र, न्यूट्रन र हाइड्रोजन बमहरू बनाएर भूमण्डललाई धमास दिंदैछ, थाकेका युरूोपको पीठ ठोक्दैछ र यहा“का युद्धले नअघाएर अन्तरिक्ष युद्ध –तारा युद्ध) को समेत तयारी गर्दैछ । यसरी ऊ आज पनि युद्ध, हिंसा, मृत्यु र आतंकको सबभन्दा ठूलो व्यापार चलाउ“दैछ र विश्व जनताका आशाका केन्द्र बनेका समाजवादी देशहरूको विरूद्ध भए भरको शक्ति लगाउ“दैछ । त्यो अहिले संसारभरका एकतन्त्री निरंकुश शासक र सैनिक तानाशाहहरूको अभिभावक बनेर सब ठाउ“मा प्रजातन्त्र र राष्ट्रिय मुक्तिका भावना र प्रयासहरू कुल्चन सघाइरहेछ । यति भएर पनि अझ लाजै नमानी ऊ स्वयं नै चर्कोचर्को स्वरले आफूलाई विश्वको स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्रको संरक्षक देखाउने दुस्प्रयास गर्दैछ । उसले यसो गर्नुको एक मात्र उद्देश्य संसारका मुठ्ठीभर एकाधिकारी कुवेर र जनद्रोही प्रतिक्रियावादी शक्तिहरूको लुटको स्वार्थ बचाइराख्न विश्वका जनतालाई अझै पनि हैकमुनि राखिराख्ने अन्तिम प्रयास गर्न बाहेक अरू केही हेन भन्ने कुरा पष्ट छ । आज उसित जोरकातोर भएर चुनौती दिने समाजवादी मुलुकहरू हु“दा त उसको यो उद्दण्डता छ भने उनीहरू नभएको भए आज विश्वमा त्यसको बिगबिगी अझ कस्तो हु“दो हो ?
यसरी सिंगै विश्वमा बहुसंख्यक जनताको निम्ति साम्राज्यवादी यूरोप र अमेरिका लामो संग्राममय कालरात्रिपछिस दुःस्वप्नको नमीठो सम्झना जस्तै भएका छन् । सा“चो स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रका हिमायतीहरूको निम्ति आज तिनीहरू आदर्श र अनुकरणीय त रहेनन् रहेनन् बरू उल्टै तिनीहरूको नया“ सा“ठगा“ठले हामीमाथि अरू विपत्तिहरू नखनियुन भनेर सदै सतर्क रहनुपर्नेस स्थिति आएको छ । यसरी विश्व जनताको त्रास र घृणाको प्रतिक हुन पुगेको छ पु“जीवादी आधुनिकता ।
यसको ठीक उल्टो समाजवादको उदयले मानवताको ठूलो हिस्सालाई शोषण उत्पीडनविहिन बिल्कुलै नया“ युगमा पु¥याएको , विश्वका सबै राष्ट्र र जनतालाई सबै खाले बन्धन, पराधीनता र शोषणहरूबाट मुक्त हुने प्रेरणाको लहर फैलाएर र तुलनात्मक रूपले सानै अवधिमा आम जनताको सुख समृद्धि बढाई चिन्तामुक्त, उच्च संस्कृति र समानतामुखी समाजको निर्माण गरी त्यसले झन्झन् विकासका लक्ष्य र योजनाहरू अघि सारेकाले तथा सिंगै मानवताको रक्षा निम्ति युद्धविहिन विश्व बनाउने प्रयत्नहरू बढाइरहेकाले आज समाजवादी व्यवस्था र मुलुकहरू नै विश्व बहुमत निम्ति आदर्श, अनुकरण र प्रेरणाका आधार बनेका छन् । अर्थात् आज सिंगो विश्वको सन्दर्भमा दर्शन, प्रजातन्त्र, सामाजिक व्यवस्था, आदि सहित समग्र जीवनपद्धतिको हिसाबले समाजवाद नै स्वतन्त्रता, समानता, प्रगति र आधुनिकताको मूल धारा बन्न गएको छ । अब समाजवाद बाहेक अर्को कुनै बाटोबाट पनि विश्वका देश र जनताले आफूलाई वास्तविक आधुनिक युगमा पु¥याउन सक्दैनन् भन्ने कुरा घाम जत्तिकै टड्कारो रूपले सावित भएको छ । संक्षेपमा भन्दा वर्तमान युगमा पु“जीवादी आधुनिकता फोहोरको थुप्रोमाथि अत्तर छरेर ढाकिएको रंगिन च्यादर जस्तै बनेको छ भने समाजवादी आधुनिकता नया“ युग र जीवनलाई वास्तविक रूपले उद्घाटन गर्ने कुन्जी बनेको छ ।
यस्तो ऐतिहासिक र वस्तुगत तथ्य विश्वसामु छर्ल· हु“दाहु“दै पनि राम्रो देशसहित विश्वका केही मानिसहरू आज पनि एकदमै तल्लोस्तरमा उत्रेर बेइमानी र नीचताको पल्लो फालमा पुगेर समाजवाद र समाजवादी देशहरू विरूद्ध शंका, घृणा, बदनामी र अनास्था फैलाउने कुप्रचारको गोरखधन्दामा लगातार लागिरहेछन् । तिनीहरू अहिले पनि लाजै नमानी त्यही जीर्णशीर्ण जनद्रोही पु“जीवादी पश्चिमी सभ्यता र संस्कृति नै वर्तमान विश्वका आदर्श र आधुनिकताका स्रोत हुन् भन्ने मुढे ढिपी गर्दै त्यहा“का सतही कुरा र पतनशील कडाकर्कटहरू आधुनिकताको नाममा ओसारेर जनतालाई दिग्भ्रमित पार्ने प्रयासमा जुटिरहेछन् । स्पष्ट छ, यिनीहरूले आफूलाई जुनसुकै रूप र व्यक्तित्वमा देखाए तापनि व्यवहारतः साम्राज्यवादको सेवा पु¥याइरहेछन् र साम्राज्यवादद्वारा प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपले प्रेरित पनि छन् ।
तर पनि समाजवाद विश्वमा आज यति ज्यादै जनप्रिय भैसकेको छ कि त्यसका कट्टर दुश्मन र सधै खोइरो खन्नेहरू पनि आफुलाई कुनै न कुनै रूपले समाजवादी” नदेखाई जनता ठग्न नसक्न्े अवस्थामा पुगेका छन् । त्यसैले निरंकुश तत्व, सैनिक तानाशाह र विविध रंगी पश्चिमाभक्तहरूले पनि “शोषणविहिन समाज” “राष्ट्रिय समाजवाद” “इस्लामी समाजवाद” “प्रजातान्त्रिक समाजवाद” जस्ता शब्दले आफ्ना संविधान र कार्यक्रमहरू सजाउन थालेका छन् ।
यिनीहरू मध्येकै कतिपय व्यक्तिप र संस्थाहरूमा पश्चिमको पु“जीवादी राजनीति र साम्यवादी अर्थव्यवस्थालाई जोल्टयाएर एउटा नया“ खिचडी –खच्चड) व्यवस्था जन्माउने तरंग पनि पाइन्छ । समाजमा जस्तो अर्थ व्यवस्था हुन्छ, त्यस्तै राजनीतिको निर्माण हुन्छ र त्यस राजनीतिले आफू सुहाउ“दो अर्थ व्यवस्थालाई नै अघि बढाउ“छ । पु“जीवादी राजनीति र साम्यवादी अर्थतन्त्र मिलेर कुनै सामाजिक व्यवस्था न हिजो बनेको थियो न आज छ, न भोलि बन्नेछ । तर पनि उनीहरू त्यस्तो हुनै नसक्न्े “अचम्मको बच्चा” जन्माएर सबभन्दा “आधुनिकताको नमुना देखाई देश दुनिया“लाई चकित पार्ने जादुगरी धुनमा छन् । हाम्रो देशमा यो प्रवृत्ति झन् उदेक लाग्दो रूपमा देखिन्छ । त्यसैले पु“जीवादी राजनीति र समाजवादी अर्थतन्त्र मात्र हैन, त्यसमा सामन्तवादका अवशेषहरू समेत जोल्टाएर झन् रमाइलो र “अति आधुनिक बच्चा” जन्माउने जोखना हेर्दैछ ।
अझ वर्तमान नेपालका शासक वर्गको आधुनिकता त झनै विचित्रको छ । संसदीय प्रजातन्त्रको ‘सौताने नानी’ लाई ईश्यावश निमोठेर, सामन्तवादको गर्भाशयमा साम्राज्यवादद्वारा कृत्रिम गर्भाधान गराई ‘पन्चायत’ नामको ‘अत्याधुनिक’ विकासे बच्चा जन्माएर हुर्काएको छ–यसले । यो ‘होनहार’ मिश्रित सन्तति विदेशी बजारमा छोरा र छोरीहरू, पुरातात्विक सामग्री र लागु पदार्थको साथ पूरै नैतिकताको निर्यात गरी पैसा तान्न चौपट्ट सिपालु छ । मुखले शोषणविहिन समाज, कागतले मिश्रित प्रणाली, व्यवहारले सामन्त, दलाल र विदेशी पु“जीपतिको अंकमाल । यसरी ‘विकासको मूल फुटाउने’ अद्भूत नाटकीय क्षमता छ उसमा । त्यसैले ज्यादै रमाइलो छ यसको आधुनिकता, विदेशी भा“डा माझेर सिलाएको सुट जस्तो बेश्यावृद्धिले कमाएको साडी जस्तो ¤ टाउको सत्रौं शताब्दीको भए पनि ज्यान अत्याधुनिक छ यसको । त्यसैले ऊ सुसज्जित बातानुकुलत भवन रोज्छ, बिजुलीको भरेङबाट तलमाथि गर्छ, पछिल्लो मोडलको कारमा काममा किसान हा“कन पुग्छ, तस्करसित बटैया र योजनासित कमिशन उठाउ“छ । अनि सबभन्दा नया“ सिनेमाको पहिरन ठोकेर ज्योतिषी कहा“ जन्मकुण्डली र हस्तरेखा देखाउ“छ, पत्रिकामा राशिफल पढ्छ । जेटमा चढेर साइबाबा र शंकराचार्य कहा“ सिद्धि खोज्न पुग्छ । अनि कम्प्यूटरले योजना पनि गन्छ, टी.भी. मा अन्तरिक्ष पनि हेर्छ । सा“च्चै नै आठौं आश्चर्य जस्तै छ यो आधुनिकता ।
कुरा प्रष्ट छ, हालको कथित आधुनिकता आफ्नै बिउबाट उम्रेको हैन र आफ्नै जगमा उभिएको पनि छैन । गाभी कुहेर ढल्नै लागेको बुढो रूखका बोक्रामा र आयु पुगेर भत्कनै लागेको थोत्रो घरका भित्ताहरूमा इनामेल, चुन र रंगरोगन पोतेर उभ्याइएको आधुनिकता हो यो यसको ब्राण्ड पु“जीवादी भए तापनि यो खा“टी पश्चिमी माल नभई बम्बइया डुप्लिकेट मात्र हो । सामन्तवादलार्य रंगाएर प्रजातन्त्र र पु“जीवादलाई सजाएर समाजवाद बन्ने भए दुनिया“मा क्रान्तिको खा“चै पर्ने थिएन ।
माथिको रेखाचित्रबाट स्पष्ट छ–सिंगो विश्वको सन्दर्भमा समाजवाद नै दर्शन, व्यवस्था र जीवनपद्धतिको समग्र हिसाबले सबैभन्दा आधुनिक हो र त्यसले निर्माण गरेको सभ्यता र संस्कृति नै वासतविक आधुनिकताको मापदण्डमा खरो उत्रन सक्छ ।
समाजवाद हाम्रो भावी आदर्श हो र त्यसै लक्ष्यतिर उन्मूख हुनु हाम्रो विचार र दर्शनको प्रेरक तत्व पनि हो तर ठीक त्यही कुरा नै समग्र रूपमा आजको हाम्रो आधुनिकता हुन सक्दैन । किनभने अरू हरेक कुरा जस्तै आधुनिकता पनि देश, काल र परिस्थितिसित अभिन्न रूपले गा“सिएको हुन्छ । सिंगो पृथ्वीको सन्दर्भमा आजको युगलाई बीसौं शदीको युग, विज्ञानको युग, समाजवादको युग र मानव प्रतिभाको उत्कर्षको युग आदि भनिए तापनि विश्वका विभिन्न देशहरू आज एकै स्थितिमा नभई एकदमै फरकफरक युग र अवस्थामा छन् । रूस र चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका र बेलायत, नेपाल र भुटान, दक्षिण अफ्रिका र नामिविया जस्ता देशहरू भिन्नाभिन्नै युग र अवस्थामा छन् । यी सबै देशमा एक समयमा एउटै कुरा आधुनिक हुन सक्दैन । समाजवादी देशहरूका लागि आज समृद्ध समाजवाद र साम्यवादतिर संक्रमण आधुनिकता हो । पु“जीवादी देशहरूका निम्ति समाजवादी क्रान्ति आधुनिकताको मुख्य कडी हो । सामन्ती निरंकुशता भएका मुलुकहरूका लागि समाजवादोन्मुख लोकतन्त्रको स्थापना र उपनिवेशी मुलुकहरूको लागि राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र जनतन्त्र नै आधुनिकताको द्वार हो । यस्ता आधारभूत खुड्किलाहरू पार नगरी कुनै पनि देश आफ्नो युग र परिस्थिति सुहाउ“दो आधुनिकतामा पुग्न सक्दैन । त्यसैले हाम्रो युग सुहाउ“दो आधुनिकता निर्माण निम्ति आधारभूत कुरा सामन्तवाद र औपनिवेशिक अवशेषको समूल उन्मूलन, पूर्ण लोकतन्त्रको स्थापना र समाजवादतिर लक्षित स्वाधीन अर्थतन्त्र र संस्कृतिको निर्माण हो ।
आधुनिकताको यो चेतना पहिले बहुसंख्यक नेपालीका दिमागमा आउनुपर्छ । तिनीहरू जतिसुकै झुत्रेझाम्रे, अशिक्षित, मैलाधैला, भोकानांगा र चुहुने छाप्रामा बसेका किन नहोउन्, त्यसले केही फरक पर्दैन । श्रमप्रति, क्रान्तिप्रति र उज्जवल भविष्यप्रति यिनमा पूर्ण आस्था जाग्नु आधुनिकतातिर प्रस्थानको पहिलो शर्त हो । देशमा आधुनिकताको मूल तिनकै संगठित शक्ति र संघर्षहरूले फुटाउने छन् । तिनले नै नक्कली आधुनिकताको झिलिमिलि देखाएर पञ्चायती परिपाटी जोगाउन र नक्क्ली पु“जीवादी आधुनिकता ल्याउन खोज्ने मक्किएका प्रवृत्तिहरूलार्य बगाइदिने छन् । वास्तवमा र अन्तिम रूपमा आजको सभ्य र आधुनिक भनाउ“दा ठूला बडाहरूबाट हेपिएका झुत्रेझाम्रे श्रमजीवी जनता नै हाम्रो देशको ठोस आधुनिक युगका निर्माता बन्नेछन् । अतः नब्बे प्रतिशतका आ“सु, रगत र पसिनामा अडिएको दश प्रतिशतको नक्कली थोत्रो आधुनिकता र बहुसंख्याक विश्व जनमतको सुनौलो भविष्यको द्वार खोल्ने आधुनिकता बारे आम जनता स्पष्ट नभई वास्तविक आधुनिकताको थालनी हुन सक्दैन ।
अब यहा“नेर प्रश्न उठ्न सक्छ, उसो भए हामीले आफ्नो आधुनिक युगको निर्माणमा पश्चिमी देश र जापान आदिबाट सिक्नु पर्ने कुरा केही छन् कि छैनन् ? निश्चय छन् र धेरै कुरा छन् । त्यहा“बाट हाम्रो नया“ इतिहास निर्माण निम्त सिक्नुपर्ने सबभन्दा ठूलो पाठ त इतिहासकै पाठ हो । त्यहा“का विभिन्न देशहरूले सामन्तवाद र उपनिवेशवादलाई जरैदेखि गुल्टयाउन जुन ठूलठूला क्रान्तिहरू चलाए ती हामीले गहिरोसित लिनुपर्ने पाठ हुन् । त्यहा“को पुनर्जागरण, क्रान्ति र निर्माणकालका साहित्य, कला, विचार र संस्कृतिहरू आज पनि हाम्रो निम्ति धेरै हदसम्म प्रेरकतत्व हुन सक्दछन् । त्यहा“का ज्ञान, विज्ञान र प्रविधिका महानतम खोज र आविष्कारहरू हाम्रो नया“ युगको द्वार खोल्न सहयोगी हुनेछन् । नया“ विश्वको उद्घाटक माक्र्सवादी सिद्धान्त पश्चिमकै महान् देन हो र त्यहा“का श्रमिक वर्गका महान् संघर्षहरू हाम्रा सबभन्दा ठूला प्रेरणास्रोत हुन्, आदि ।
आधुनिकताको ढोका खोल्न चाहनेहरूले सबैबाट सिक्नुपर्छ, सबैका अनुभव र सहयोगहरू पनि लिनुपर्छ तर यो समग्र रूपमा अरू देशबाट आयात गरिने कुरा हैन । त्यो मूलतः आफ्नै जनताका श्रमले, आफ्नै देशमा जन्मेको, आफ्नो युग र समाज सुहाउ“दो विचार, राजनीति, अर्थव्यवस्था, कला, संस्कृति, शिक्षा, विज्ञान, प्रविधि आदि सहितको त्यस्तो सिंगो जीवनपद्धति हो, जो सम्पूर्ण जनताको समान सुख, उन्नति र खुशीयालीतिर अग्रसर हुन्छ ।