तपाइ पढ्दै हुनुहुन्छ उत्पीडित आवाज
              हिमांचलमा नेपालीहरूको अवस्था
                      विवि विष्ट
भारतको लागि तीनप्रकारले आम्दानीको श्रोतको रुपमा सजिएको प्रदेष हो हिमांचल प्रदेष । यो प्रदेषमा प्रमुख तीन मध्य प्रथम– पर्यटकीय, द्वितीय फलफूल उत्पादनको र तेश्रो विजली उत्पादनको श्रोत । त्यसैले होला यो प्रदेष भारतका विभिन्न ठाउँहरूमा कामधेनु प्रदेष भनेर पनि चिनिन्छ । पहाडी ठाउँमा अवस्थित प्रदेष मध्य यो पनि एउटा हो । यो प्रदेषको विगतमा हविगत जे जस्तो भएता पनि वर्तमान अवस्थामा भने रमणीय स्थालमा परिणत गराउनुमा नेपाली मजदूरहरूको महत्वपूर्ण योगदान रहेको कुरा कतै लुकेको छैन । तर यो प्रदेषमा नेपालीहरूको योगदानप्रति यहाँको राज्य सरकारको दृश्टिकोण के छ ? यो विशय भने गम्भीर छ ।
हिमांचलमा नेपालीहरू सदियौंदेखि रोजीरोटीका हिमाचलको प्रत्येक विकासमा रगत पसिना बगाएका छन् । रात दिन बाटो खन्ने काम, बंजर भूमिमा काम गर्ने, फलफूलको बगैचामा चौकिदारी गर्ने, विजुली निकाल्नका लागि विभिन्न पहाडहरू खोल्ने, घर कोठि, होटेलहरूमा विभिन्न काम गर्ने, सरकारी तथा गैर सरकारी काममा योदान पुयाउने जस्ता विभिन्न काममा नेपालीहरूको योगदान रहेको छ । यसरी हेर्दा हिमांचलको विकासको काममा 80 प्रतिषत योगदान पुयाएका छन् । तर यति योगदान पुयाउने मान्छेहरूको पक्षमा राज्य सरकारले कस्तो खालको दृश्टिकोण अपनाएको छ त यस सवालले भने अधिकतम मानव चेतना भएका मान्छेहरूको मनमा चिसो सृजना गरिदिन्छ । अधिकतम नेपालीहरूले हिमांचलमा ठेक्केदारहरूको मातहतमा काम गर्दछन्, भने जे जतिले सरकारी तथा गैरसरकारी निकायमा काम गर्दै आएका छन्, उनीहरूको हकमा पनि राषनकार्ड जस्तो प्रमाण–पत्र राज्यले उपलब्ध गराएको छैन । जसको अभावका कारण हिमांचलमा नेपालीहरूले ड्राइभिङ लाइसेन्स, ग्याँस, मतिेल, टेलीफोन कनेक्सन जस्ता अपरिहार्य वस्तुबाट नेपालीहरू बन्चित हुनु परेको छ । सरकारी निकायमा काम गर्ने नेपालीहरूलाई सरकारबाट हुने सहुलीयतहरू जस्तै: डेरा, औशधी जस्ता बस्तुबाट टाढा बनाएको छ ।
नेपालीहरूको यो दयनिय अवस्थामा नेपालीहरूले अलिकति आफ्नो हकको बारेमा कुरा उठाउने जमर्को गरेमा उनीहरूलाई विभिन्न बहानामा भगाउने काम गरिन्छ । काम गरेको स्थाबाट तलब नै नदिएर भगाउने काम भएको पनि हामीले पाएका छौं । कैयौं ठाउँमा त आफुले काम गरेको तलब मागे कै कारण नेपाली मजदुरहरूलाई मार पिट गरी भगाएका छन् । यो परिवेषमा नेपालीहरूको पक्षमा काम गर्ने निकाय एकदमै कम छन् । कतिपय ठाउँमा लेबर लिएर मेठ काम गर्ने नेपालीहरू माथि पनि षोशण अत्याधिक मात्रामा भएको पाइन्छ । उनीहरूलाई यति लेबर लिएर आउँ तिमीलाई यति धन दिउँला भन्ने, जब लेबर उपलब्ध गराइन्छ त्यसपछि उसको पारिश्रमिक पनि नदिने काम लगातार भइरहेको छ । त्यस्तै पेटी ठेक्कामा काम गर्ने नेपालीहरूको अवस्था निकै दयनीय छ । विमारी लेबरहरूलाई औशधी उपाचारको लागि कुनै पहल गरिंदैन । यहाँसम्मकी पेटी ठेकेदारहरूको म्यानेजमेंटले पनि डिपार्टमेन्टको हिसावले काम उपलब्ध गराउँदैन । उक्त काम म्यानेजमेंटबाट हुनेभएकाले काम गर्ने नेपालीहरू ठेक्कदारहरूको हालत पनि नाजुक रहेको छ । म्यानेजमेंटबाट ठेकेदारहरूलाई रकम उपलब्ध गराउन नसकेकै कारण कैयौं नेपाली मजदूरहरूमाथि यो गम्भीर समस्या पर्न गएको छ । राज्यमा 16 वर्शको उमेरदेखि लिएर 65 वर्श सम्मकाले मजदुरी गरिरहेका छन् । उनीहरूको दयनीय अवस्थालाई हेर्दा मनमा सिचो पस्नु स्वभाविकै होला । तर यो अवस्था किन भयो भनेर सोंच्नेहरूको संख्या भने अत्यन्त थोरै छ । न त हाम्रो अवस्था यहाँसम्म कसरी पुग्यो भनेर सोंच्नेहरूको संख्या नै बढि छ ।
हिमांचलमा सरकारी लाइसेन्स प्राप्त गरेका ठेकेदारहरूका साथमा पनि यो हविगत त छ नै, त्यसमाथि पनि बोनाफाइड प्रमाण–पत्र विनाको व्यक्तिहरूलाई ठेका नदिने जुन सवालहरू राज्यमा उठिरहेका छन्, यसले नेपालीहरूको रोजीरोटीमाथि अर्को गम्भीर समस्या उत्पन्न भएको छ । यस्तै सरकारी निकाय तथा गैरसरकारी निकायमा काम गर्ने नेपालीहरूलाई स्थायी गर्ने सवालमा डोमिषाइल र इलिजिविलिटी प्रमाण–पत्रको मागले आज राज्यका नेपाली मजदुरहरूमाथि ठूलो आघात पुयाएको छ । कैयौं स्थानबाट उल्लेखित प्रमाण–पत्र उलब्ध नभएकै कारण कैयौं सालदेखि सर्विस गदै‍र् आइरहेका नेपालीहरू बेरोजगार हुनपरेको दर्दनाक पीडाले हामी सबैलाई झस्काई दिन्छ । यसरी राज्यसरकारबाट सिधा–सिधा 1950 को मैत्री तथा षान्ति संधीको उल्लंघनले धेरै नेपालीहरूको जीवनमा असर पुयाएको छ ।
हिमांचल राज्यमा दुइप्रकारका नेपालीहरू रहने गर्दछन् । एक खाले सिजन अनुसार काम गर्ने र घर फर्कनेहरू, जो अगस्त महिनामा आउँछन् डिसम्बर महिनासम्म काम गरी फर्कन्छन् । अर्को खाले नेपालीहरू जो कैयौं सालदेखि प्रवासीएका छन् । उनीहरू विसौं सालदेखि भारतमा रहेका छन् । उनीहरूलाई यहाँसम्म की आफ्नो गाउँठाउँको पनि राम्रोसँग परिचय दिन विर्सिसकेका छन् । ती नेपालीहरूको भाशाले त नेपाली हुन तर प्रमाण–पत्रको सवालमा उनीहरू न भारतका न नेपालका । उनीहरूसँग दुबै देषको नागरिकता छैन । यदि भविश्यमा भारत सरकारले उनीहरूलाई भगाएको खण्डमा उनीहरू पुन: आफ्नै देषमा श्रणार्थि रहनु पर्ने सम्भावनालाई पनि अस्वीकार गर्न सकिंदैन ।
प्रदेषका नेपालीहरूका समस्यालाई लिएर अहिलेसम्म मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाज बाहेक कुनै पनि संस्थाले आवाज उठाउन सकेको छैन । तर दु:खको कुरा भनौं या नेपाल सरकारको भारतप्रतिको दब्बु राजनीतिका कारण हिमांचलस्थित नेपालीहरूको समस्या होस या पूर्वोत्तरस्थित नेपालीहरूको सवालमा होस, या त समग्र प्रवासी नेपालीहरूको पक्षमा कुनै सकारात्मक काम गर्न सकेको छैन । हामी मूल प्रवाह अखिल भारत नेपाली एकता समाजको तफ‍र्देखि राज्यका मुख्यमन्त्रीलाई पटक–पटक भेटगरी हिमांचलमा नेपाली मजदुरहरूमाथि भएका विभिन्न समस्याहरूको बारेमा अवगत गराएका थियौं । जस अनुसार अहिलेसम्म केही नेपालीहरूले राहत पाएका छन् भने अत्याधिक नेपालीहरू पहिलेकै अवस्थामा छन् । हिमाचलको समस्यालाई लिएर हामीले दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासमाफ‍र्त नेपाल सरकार भारतको केन्द्रीय सरकारलाई ज्ञापन–पत्र बुझाउँदै आएका छौं । तर ती ज्ञापन–पत्रको हालसम्म कुनै फैसला बाहिर आएको छैन । यसले यहाँको सरकारको मजदुरप्रतिको नीति कति लापर्वाही छ भन्ने बुझाउँछ । यो लापर्वाही प्रमुखत: भारत सरकारको भन्दा पनि आफ्नो देषका वेरोजगार मजदुरहरूको सवालमा नेपाल सरकारको उपेक्षाको नीति छ त्यसले नै भारत सरकारलाई लापर्वाही बनाइदिएको छ ।

                      तीजी पर्वको बारेमा
                      –सूर्यबहादुर थापा
आज समाज पुरानो संस्कारलाई जीवित राख्नको लागि त्यो संस्कारसँग जोडीएकाहरूले कतिपय परमपराको चाड पर्वको रुपमा मनाउँदै आइरहेका छन् । समग्रमा भन्नुपर्दा कतिपयले रुढिवादी चलनको रुपमा त कतिपयले प्रगतिषिल कार्यअनुसार मनाउँदै आइरहेका छन् । अधिकतम ठाउँहरूमा त पर्वलाई फेषनको रुपमा पनि मनाइने गरिएको पाइन्छ । खास गरेर यो तीजी पर्वलाई महिलाहरूले अत्याधिक प्राथामिकता दिएको पाइन्छ । अहिले पनि तीजी मेलामा गएर हामीले ठिकसँग अध्ययन गयौं भने कैयौं महिलाहरूले आफुसँग भएका कपडा, गर गहना प्रदर्षन गर्नका लागि नै उपस्थित भएको आभास पाइन्छ । यो पर्वलाई हेर्ने सवालमा धेरैले फरक–फरक विचारहरू प्रकट गरेको पाइन्छ । तीजी पर्वको टिप्पणी गर्ने सवालमा देष र समाज परिवर्तन गछौं भन्नेहरूको विचार पनि केही प्रगतिषिल भएता पनि पूर्णतय: नयाँप्रकार तथा प्रगतिषिल तरिकाले सम्पन्न गर्ने जमर्को भने कतै भएको छैन ।
हरेक साल मनाउँदै आएको तीज पर्वलाई कुन रुपले मनाउने भन्ने सवालमा नयाँ सोंचको विकास हुनुपर्ने यो समयको माग हो । तर अहिलेसम्म किन त्यो हुन सकेन ? यो प्रष्न गम्भीर भएको छ । इतिहासदेखि हालसम्म हामीले मनाउँदै आएको तीजी पर्व भनौं यो जुन सुकै पनि पर्व हुनेखाने र नहुने बीचको प्रदर्षन बन्दै आएको छ । के समस्या उत्पन्न भएको छ भने, एक खाले मान्छेहरूको घरमा एक छाक खान र एक आङ लाउने कपडा छैन । तर अर्को खाले मान्छेहरूसँग सालको 360 दिन नै पर्वको रुपमा व्यातित हुन्छ । उनीहरूका लागि के तीज ? के दषैं ? के तिहार ? सबै दिनहरू उनका लागि एकै जस्तो हुन्छ । विगतदेखि महिलाहरूले यो तीज पर्वको दिन आफुले सालभरी पाएको दु:खलाई समाजमा गित तथा संगितबाट प्रस्तुत गर्ने गरेको पाइन्छ । दाई–भाई, श्रीमानलाई सराप्ने चलन छ । नेपाली समाजमा यो पर्वलाई महिलाहरूको पर्व नै भएको दावि गरिन्छ । दाई–भाई र श्रीमानलाई गाली गराउँने र आफु षोशणको कारण बन्नबाट जोगिनको लागि चलाईएको यो प्रचलनले पुरुश र महिला बीचको भेदभावलाई बढाइदिएको छ । छोरा र छोरी बिचको दूरी बढाइदिएको छ । किनकी हामीले मनाउँदै आएका पर्वहरूको बारेमा ठिकसँग मुल्यांकन गयौं भने त्यो स्पश्ट हुनेछ । जस्तै उदाहरणका लागि, तीजी पर्वमा महिलाहरूले श्रीमानलाई सरापछन्, सोही पर्वको पंचमीका दिन महिलाहरूले श्रीमानको दिर्घआयुको कामना गर्दछन् । दाजु–भाईलाई गाली गर्दछन् फेरी तिहारमा पूजा गर्दछन् ।
हाम्रो समाजका पुरानो रितीरिवाजलाई तोडनको लागि केही सच्चा परिवर्तनकारीहरूले प्रयत्न गरिरहेका छन् । तर वास्तवमा उनीहरूलाई समाजमा हेर्ने दृश्टिकोण भने भिन्न रहेको छ । महिलाहरूलाई आदर्षको विन्दुमा रहेको भान पादै‍र् आजीवन उनीहरूको जीवनमा आउने पुरानो संस्कारका विरुद्ध आउने नयाँ विचारहरूलाई अबरोध गरिदिएको छ । जसकारण आज पनि हाम्रो समाजमा महिलाहरू तीज पर्वमा माइत जानै पर्छ, जाने समयमा गहना लगाउनै पर्छ र साथमा नयाँ कपडाको पनि आवष्यकता हुन्छ । महिलाहरूको समस्या केवल लाउने खाने र श्रृंगारको मात्रै त हैन । उनीहरूको समस्या त पुरुशप्रधान समाजबाट मुक्तिको हो । महिलाहरूको अधिकार वुजु‍र्वाहरूले दिएको एक सालमा एक दिन दिइने सरापले पुरुशप्रधान समाज ढल्दैन । यो पुरानो संस्कारलाई नयाँ संस्कारको रुपमा उठान गरी महिला मुक्ति आन्दोलनसँग जोडेमा मात्र महिलाहरू एक हदसम्म अगाडि बढ्ने छन् । यो आन्दोलनलाई अगाडि बढाउने सवालमा पुरुशहरूबाट पहलको संभावना कम रहन्छ । कुनै पनि सत्तासिन वर्गले सत्ताभन्दा बाहिर रहेको वर्गलाई अगाडि बढाउनका लागि आन्दोलन गर्न पहल गदै‍र्न । जुन वर्गसँगको मुक्तिको सवाल जोडिएको छ, त्यसलाई अगाडि बढाउनका लागि स्वयं त्यो वर्ग अगाडि आउनु पर्ने नै प्रकृतिको नियम हो ।
आन्दोलनको षुरुवातको लागि स्वयं महिलाहरू सचेत हुन अहिलेको आवष्यकता हो । तीजको पर्वलाई महिलाहरूले एउटा फेषनको रुपमा प्रदर्षन नगरेर परिवर्तन तथा महिलाहरूलाई संगठित गर्ने अभियानको रुपमा प्रयोग गर्न सक्नु पर्दछ । वर्तमान देषको राजनीतिक परिस्थितिलाई हेर्दा त झन केवल नेपाली महिलाहरूको मात्रै चिन्ताको विशय नभएर सिंगो देषभक्त षक्तिहरूको चिन्ताको विशय बनेको छ । राश्ट्रियता गम्भीर खतरामा परेको छ । तर पनि राजनीतिक पार्टीहरू यो सबै कुराहरूलाई गौण रुपमा लिएर मात्र सत्ता प्राप्तीका लागि अगाडि बढेका छन् । उनीहरूको यो भूमिकाले नेपाली र नेपाल नै खतरामा परेको छ । देषलाई संघीय व्यवस्थामा लैजाने ठूलो कसरत गरेका छन् । अन्तरिम संविधानमा पनि यो कुरा उल्लेखित भइसकेको छ । त्यसैले यो राश्ट्रियताको रक्षाको आन्दोलनलाई सबैखाले देषक्त षक्तिहरूले अगाडि बढ्नुपर्ने आवष्यकता छ ।
यसपटकको तीजलाई महिला मुक्ति आन्दोलनको साथसाथै राश्ट्रियता रक्षाका लागि जनजागरण अभियानको रुपमा मनाउनु पर्दछ । म यो सानो लेख माफ‍र्त देष तथा विदेषमा रहेनुभएका हाम्रो सम्पूर्ण महिला दिदी बहिनीहरूलाई यो 2067 सालको तीजी पर्वलाई संघीयता विरुद्धको आन्दोलको रुपमा मनाउन हार्दिक आव्हान गर्दछु ।